ΝΤΕΝΙΖ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ – ΔΩΡΑ ΠΑΠΑΔΑΤΟΥ, ΣΤΑ ΙΧΝΗ ΤΟΥ ΛΙΝΑΡΙΟΥ- ΜΙΑ ΖΑΚΥΝΘΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ / Σκίτσο εξωφύλλου: ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ.

Στα χωριά της ορεινής περιοχής της Ζακύνθου μέχρι και τα μισά της δεκαετίας του 1950, μια από τις ασχολίες των κατοίκων ήταν και η καλλιέργεια και επεξεργασία του λιναριού καθώς και η παραγωγή λινού υφάσματος διαφόρων ποιοτήτων, κυρίως, για οικιακή χρήση.

Βρήκαμε χειροποίητα λινά υφάσματα σε λιγοστά βέβαια σπίτια, καθώς επίσης τα απαραίτητα εργαλεία που χρησιμοποιούσαν για την επεξεργασία του λιναριού. Και υπήρχαν βέβαια και οι ζωντανές αφηγήσεις των ντόπιων κατοίκων από τα στόματα των οποίων ακούσαμε για πρώτη φορά λέξεις που σχετίζονται με τη δραστηριότητα αυτή, όπως λινοβρόχια, κόπανος, σκουλιά.

Οι ίδιοι οι κάτοικοι μας έδωσαν οδηγίες και συμβουλές για να προχωρήσουμε στην αναβίωση της καλλιέργειας και επεξεργασίας του λιναριού. Κι έτσι μας αποκαλύφθηκε ένας άλλος κόσμος, με καινούριες εικόνες που αποτυπώθηκαν σε μια «νέα» για εμάς γλώσσα.

Αυτά αρκούσαν για να ξεκινήσουμε. Ο χρόνος δεν είχε σβήσει όλα τα ίχνη.

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ

Τα στοιχεία τόσο για την καλλιέργεια όσο και για την επεξεργασία του λιναριού βασίζονται τόσο στις καταγραφές αφηγήσεων των κατοίκων της ορεινής περιοχής της Ζακύνθου όσο και στην έμπρακτη συμμετοχή τους στις διαδικασίες και κυρίως στην καθοριστική συμβολή της Πηνούλας Ξένου-Ντάγκλα κατά τη φάση της επεξεργασίας του.
Μετά την καταγραφή των περισσοτέρων αφηγήσεων, αποφασίσαμε να κάνουμε πράξη όσα με λεπτομέρειες μας είχαν αφηγηθεί οι μεγαλύτεροι σε ηλικία κάτοικοι των χωριών. Για να ξεκινήσουμε την καλλιέργεια χρειαζόμασταν σπόρο και μάλιστα τον ντόπιο σπόρο που κράταγαν οι κάτοικοι είτε για να ξανασπείρουν την επόμενη χρονιά είτε για θεραπευτικούς λόγους.

Ντόπιο σπόρο δεν βρήκαμε σε επαρκή ποσότητα, ωστόσο επιπλέον η ανησυχία μας ήταν εάν θα φύτρωνε, καθώς είχαμε διαπιστώσει ότι ο σπόρος είχε διατηρηθεί από τις αρχές της δεκαετίας του 1950, προτού σταματήσει η παραγωγή λιναριού ακόμη και για οικιακή χρήση.
Η επιλογή των χωραφιών έγινε σύμφωνα με τις υποδείξεις των ντόπιων καλλιεργητών, σε ίδια ή σε παρόμοιων χαρακτηριστικών χωράφια με αυτά που χρησιμοποιούσαν και στο παρελθόν. Οι κάτοικοι μας συμβούλευσαν για την καταλληλόλητα ενός χωραφιού στη θέση Βιταλάτα, που βρίσκεται μεταξύ των χωριών Εξωχώρας και Μαριών, ιδιοκτησίας του Νικόλα Λάππου-Μπούρμπουλα και εκτάσεως ενός στρέμματος, όπου και έγινε η σπορά.
Σπείραμε 7 κιλά σπόρο προέλευσης κατά τα τρία τέταρτα από Ολλανδία και κατά το ένα τέταρτο από τη Λάρισα, κατά ομολογία των πωλητών. Η σπορά έγινε αρχές Νοεμβρίου 1997 και η συγκομιδή έγινε από εθελοντές κατά τα μέσα Ιουνίου 1998.
Ακολούθησε το κοπάνισμα και η αφαίρεση του σπόρου (απολίνισμα) από τον Διονύση Ξένο-Ντάγκλα. Οι σκουλίδες μούσκεψαν σε ποδόχι ιδιοκτησίας του Δ. Μαρίνου-Μπόρτολου στη θέση Ξυλιώνας της Εξωχώρας.
Η διαδικασία του μαγγανίσματος, λαναρίσματος, σπιναρίσματος (πιο ψιλό λανάρισμα) έγινε από εθελοντές και από εργάτες, σύμφωνα πάντα με τις οδηγίες και υποδείξεις της Πηνούλας Ξένου-Ντάγκλα.
Το γνέσιμο και των τριών ποιοτήτων ίνας έγινε από την Ντάνα Μαρίνου-Μποναπάρτε και τη Διαμαντίνα Κάρδαρη-Γιατρά ή Κοκολού στο χωριό Μαριές και από την Άννα Χαϊκάλη στο χωριό Καμπί.
Η ύφανση έγινε από την Ντάνα Μαρίνου-Μποναπάρτε στον αργαλειό της στις Μαριές.
Τα εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν ήταν τα παλιά εργαλεία που μας χορηγήθηκαν από τους χωρικούς. Συγκεκριμένα: ένας μάγγανος από την οικογένεια Κροκίδα στις Μαριές, λανάρι και σπινάτσα από τον Σπύρο Κλάδη-Κάλα στο χωριό Καμπί. Τις δύο καλαμένιες ρόκες, αδράχτι και σφοντύλι ξύλινα, κατασκεύασε εκ νέου και μας παραχώρησε ο Νικόλας Χαϊκάλης-Ερωτέλλος από το Καμπί.
Δεν καταφέραμε να βρούμε κόπανο και για τον λόγο αυτόν χρησιμοποιήσαμε μουρταρόχερο και κατσουρίδι (χτυπώντας τις σκουλίδες με το άνω μέρος του που σχηματίζει καμπύλη – γωνία)237 ως εναλλακτικά εργαλεία για την πραγματοποίηση της διαδικασίας του κοπανίσματος.
Η όλη διαδικασία καλλιέργειας, επεξεργασίας και ύφανσης επαναλήφθηκε ακόμη τρεις φορές, στο ίδιο χωράφι μετά από επτά χρόνια και ακόμη σε ένα χωράφι το οποίο παραχωρήθηκε από την εκκλησιαστική περιουσία του Ιερού Ναού Εξωχώρας στα Βιταλάτα καθώς επίσης και σε χωράφι ιδιοκτησίας Βαρθολομαίου Βαρθάλη στον Βραχίωνα, στη θέση Κοκκινοπήλι.
Όσον αφορά στην ύφανση του προϊόντος από την καλλιέργεια που επαναλήφθηκε για τρίτη φορά, αυτή έγινε σε αργαλειό στο χωριό των Άνω Βολιμών, ενώ το γνέσιμο έγινε από τη Zeliha Sufa σε χωριό της Αλβανίας, διότι οι γυναίκες στη Ζάκυνθο που ήξεραν να γνέθουν, ήταν μεγάλες σε ηλικία και δεν ήταν δυνατό να ασχοληθούν.
Η επεξεργασία έγινε και με νέα εργαλεία τα οποία κατασκευάστηκαν.
Συγκεκριμένα, οι ξυλουργοί των Μαριών Διονύσης Γιατράς-Τσικολής και Δημήτρης Ξένος-Κοράσιος κατασκεύασαν μάγγανο, κόπανο και σπινάτσα.