Ο ΤΕΚΤΟΝΙΣΜΟΣ,σε πολλά και διαφορετικά συγγράμματα, διαφορετικών εποχών, συνδέεται με αρκετά επαναστατικά κινήματα, κυρίως του 18ου αιώνα. Η ίδρυση των μυστικών «εταιρειών» που πολλές φορές αποδείχθηκε ότι είχαν οδηγήσει σε αντικαθεστωτικές εξεγέρσεις ήταν αδύνατο να αφήσουν ανεπηρέαστη και την τότε ελληνική κοινωνία. Η ίδρυση της «Φιλικής Εταιρείας», άρα, δεν έμεινε ανέπαφη και μάλλον δικαιολογημένα, αφού και από τη δομή και τον τρόπο λειτουργίας της παρέπεμπε στις Τεκτονικές Στοές. Άλλωστε ο ένας από τους τρεις ιδρυτές της, ο Εμμανουήλ Ξάνθος ήταν γνωστός τέκτονας και ως εκ τούτου η οποιαδήποτε αμφισβήτηση χωρίς μελέτη θα ήταν ριψοκίνδυνη. Ιδιαίτερο όμως ενδιαφέρον προκαλεί η ζωή και η δράση μιας μεγάλης για το ελληνικό έθνος μορφής, του Ρήγα Βελεστινλή ή πιο γνωστού ως Ρήγα Φεραίου. Αν και δεν υπάρχουν έγγραφα που να εμπλέκουν τον Βελεστινλή στις μυστικές εταιρείες της εποχής, οι ερευνητές κλίνουν να αποδεχτούν μια τέτοια δραστηριότητά του κυρίως, όπως αναφέρει στο βιβλίο της η κ. Χατζηπαναγιώτη, λόγω των γραπτών του ίδιου του Ρήγα και λόγω της «ιδεολογικής συνάφειας που παρουσιάζουν τα πολιτικά κείμενα του Φεραίου με τον τεκτονισμό, αλλά και λόγω της γενικής έξαρσης του μυστικού εταιρισμού στην κεντρική Ευρώπη στα τέλη του 18ου αιώνα». Επιπλέον, και «στο στενό περιβάλλον του Ρήγα υπήρχαν άτομα με εταιρική δράση».

Η μεταπολεμική ελληνική «συλλογική συνείδηση» έχει καταγράψει τον τεκτονισμό ως ένα μυστικό και ιδιοτελές μάζωμα ανθρώπων που λειτουργεί πίσω και πέρα από το κοινωνικό φως, με σκοπό την εξασφάλιση υλικών ή άλλων προνομίων. Η μυστικότητα του τεκτονικού εταιρισμού και το συμβολικό τελετουργικό του έχουν συμβάλει στη δημιουργία της εν λόγω αντίληψης, που αξίζει να σημειωθεί πως είναι μοναδική σήμερα μεταξύ των υπολοίπων ευρωπαϊκών κοινωνιών.

Σ’ αυτό το πλαίσιο της σύγχρονης νέο-ελληνικής συγκυρίας, η πρωτότυπη και απροκατάληπτη έρευνα της Χατζηπαναγιώτη αναδεικνύει με αναλυτικό τρόπο, μέσα από αρχειακή έρευνα, την πορεία και τη συμβολή του τεκτονισμού στον διαφωτισμό του ελληνικού έθνους, αλλά κυρίως στην αφύπνιση της εθνικής συνειδήσεως και στην ανάπτυξη μιας αστικής τάξης των Γραμμάτων. Μάλιστα, η συγγραφέας δεν περιορίζεται, ως είθισται, από αντίστοιχες μελέτες, στα γεωγραφικά όρια της σύγχρονης Ελλάδας, συμπεριλαμβανομένης και της Μικράς Ασίας, αλλά εντάσσει στα ερευνητικά της γεωγραφικά όρια τη Βλαχία, τη Μολδοβλαχία και την Τρανσυλβανία, επιδιώκοντας να συνδέσει την καταγωγή του τεκτονικού εταιρισμού με τον Διαφωτισμό και τη διαμορφούμενη αστική δημόσια σφαίρα.

Μέσο διείσδυσης

Τι ωθεί όμως τους Ελληνες του γερμανόφωνου χώρου του 18ου αιώνα, τον Αλέξανδρο Μουρούζη, τον Κωνσταντίνο Υψηλάντη, Ηγεμόνα της Μολδαβίας και της Βλαχίας, τον Κωνσταντίνο Καρατζά, το Στέργιο Χατζή Κώνστα και άλλους επιφανείς Ελληνες, να συμμετέχουν στον τεκτονισμό; Η συγγραφέας απαντά σ’ αυτό το καίριο ερώτημα, αναζητώντας το ουσιώδες ιστορικό κίνητρο. «Για τους Ελληνες της Διασποράς,, οι τεκτονικές στοές δεν συνιστούσαν μόνο ένα ημιδημόσιο forum διαλόγου, ένα χώρο άσκησης μιας νέας αστικής συλλογικότητας και προώθησης αιτημάτων του Διαφωτισμού. Αποτελούσαν, μάλλον περισσότερο απ’ όλα, ένα μέσο διείσδυσης στο κυρίαρχο περιβάλλον υποδοχής. Χάρη στον παραμερισμό των εθνικών, δογματικών και κοινωνικών διαφορών που επέβαλλαν στις στοές οι προγραμματικές αρχές της αδελφοσύνης, της κοινωνικής ισότητας και της ανεξιθρησκίας, η μύηση των Ελλήνων ορθοδόξων παροίκων στον τεκτονισμό συνιστούσε γι’ αυτούς ένα μέσο για να αποφύγουν την παροικιακή απομόνωση και να διευκολύνουν την κοινωνική και πολιτισμική ενσωμάτωσή τους στο κυρίαρχο περιβάλλον υποδοχής» (σ. 100). Φαίνεται, λοιπόν, πως η προσπάθεια εξόδου από την ιδιωτική προς τη δημόσια σφαίρα αποτελεί το βασικό κίνητρο των Ελλήνων τεκτόνων στο νεοφώτιστο ιστορικό περιβάλλον του παροικιακού Ελληνισμού του 18ου αιώνα. Η συγγραφέας καταπιάνεται και με το σημαντικό ζήτημα της Ελληνικής Επανάστασης και τη γνωστή σχέση των τεκτόνων με τη συγκρότηση των μυστικών Εταιρειών, που υπήρξαν το υπόστρωμα της επαναστατικής δραστηριότητας του Ελληνισμού. Η συγγραφέας τονίζει ορθά πως, παρότι έχουν γραφεί πολλά για τις Φιλικές Εταιρείες, η έρευνα έχει επικεντρωθεί κυρίως στον 19ο αιώνα, χωρίς να αναδεικνύεται η ιστορική καταγωγή και συνέχεια του φαινομένου από τον 18ο αιώνα. Οι προσεκτικές αναφορές της συγγραφέως αναδεικνύουν, ωστόσο, τον επαναστατικό ρόλο του Ρήγα Βελεστινλή, του Μαρκίδη Πούλιου, εκδότη επαναστατικών εντύπων, του Γεώργιου Θεοχάρη, του Θεοχάρη Κεφαλά και άλλων επιφανών Ελλήνων τεκτόνων στον χώρο της κεντρικής Ευρώπης, συνδέοντας έτσι ιστορικά τον Επαναστατικό Αγώνα και τις Φιλικές Εταιρείες της Επανάστασης με την προεπαναστατική δράση των Ελλήνων τεκτόνων της διασποράς.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και το κεφάλαιο –μικρό αλλά χαρακτηριστικό– για τη φιλία. Η τεκτονική εμπειρία, υποστηρίζει η συγγραφέας, αναφερόμενη σε πηγές, προσδίδει παραστάσεις που ενισχύουν την πίστη στη φιλία και εμπεδώνουν το αίσθημα κοινωνικής αδελφοσύνης. Ωστόσο, η πρόσληψη της φιλίας ως αγαθό και μάλιστα ύψιστο δεν αποτελεί πρωτοφανές χαρακτηριστικό του τεκτονισμού της εν λόγω περιόδου. Η ιδέα κατάγεται από την αρχαιότητα και τις αριστοτελικές αναλύσεις για τη δικαιοσύνη, όπου η φιλία εμφανίζεται ως ανώτερη ακόμα και του δικαίου («[…] επίσης φαίνεται ότι η φιλία εξασφαλίζει και τη συνοχή των πόλεων και οι νομοθέτες φροντίζουν περισσότερο γι’ αυτήν παρά για τη δικαιοσύνη […] Και αν οι πολίτες είναι φίλοι μεταξύ τους δεν υπάρχει καμία ανάγκη δικαιοσύνης, αν όμως είναι δίκαιοι έχουν επιπλέον ανάγκη της φιλίας […] Η φιλία όμως δεν είναι μόνο αναγκαία για τη ζωή, αλλά είναι και αυτή καθαυτή καλό πράγμα.» ΗΝ, VIII, 1154b20-32). Η φιλία φαίνεται, λοιπόν, να αποτελεί λίθο θεμελιώδη στον τεκτονισμό, ανάχωμα στους κοινωνικούς ανταγωνισμούς και την ατομικότητα που συνοδεύει την κοινωνική και πνευματική ελευθερία του Διαφωτισμού.

Η δομή και εν γένει η γραφή του ερευνητικού εγχειρήματος της Χατζηπαναγιώτη οδηγούν τον αναγνώστη στην κατανόηση και στην ένταξη των σχετιζόμενων με το κείμενο ιδεών στο ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται και το κοινωνικό φαινόμενο του τεκτονισμού. Η σαφής και απροκατάληπτη μελέτη της συγγραφέως βοηθάει στη διόπτευση του φαινομένου μέσα από το νέφος του κοινωνικού αρνητισμού, κατανοώντας τον τεκτονισμό ως στοιχείο πνευματικής και εθνικής προόδου, συνδεδεμένο με τον Διαφωτισμό και την άνοδο της αστικής τάξης τον 18ο αιώνα.

Ο ελληνικός τεκτονισμός αποτέλεσε –και ως έναν βαθμό εξακολουθεί να αποτελεί– ένα θέμα ταμπού για την επιστημονική έρευνα. Συνέπεια της στάσης αυτής είναι η πλήρης άγνοια για την ιστορία του κινήματος και για τον ρόλο του στη διαμόρφωση βασικών ιδεών και αντιλήψεων της ελληνικής κοινωνίας, ειδικά κατά τον 18ο αιώνα, εποχή του Διαφωτισμού και εποχή ακμής του τεκτονισμού.

Το δρόμο για να καλυφθεί το μεγάλο αυτό κενό ανοίγει το νέο βιβλίο της Ίλιας Χατζηπαναγιώτη-Sangmeister, αναπληρώτριας καθηγήτριας Νεοελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου. Η μελέτη προσεγγίζει μέσω ενός διεπιστημονικού προβληματισμού γερμανόφωνες πηγές και κείμενα της νεοελληνικής γραμματείας (λογοτεχνικά και μη) και διερευνά για πρώτη φορά στην ελληνική και στη διεθνή βιβλιογραφία τις λειτουργίες που επιτέλεσε ο τεκτονισμός για την ελληνική κοινωνία της εποχής του Διαφωτισμού.

Με αφετηρία τη δράση 46 Ελλήνων οι οποίοι υπήρξαν μέλη στοών στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και στην Κεντρική Ευρώπη στα χρόνια 1776-1806, η μελέτη δείχνει ότι η συμμετοχή των Ελλήνων στον τεκτονισμό πρέπει να ενταχθεί στο πλαίσιο της ευρύτερης προσπάθειας της ευρωπαϊκής αστικής τάξης να εξέλθει από την ιδιωτική σφαίρα στην οποία ήταν εγκλωβισμένη στα απολυταρχικά καθεστώτα και να δημιουργήσει μία δημόσια σφαίρα που να ελέγχεται από την ίδια. Η μύηση στον τεκτονισμό ενίσχυε τη δημιουργία μιας αστικής δημοσιότητας, καθώς οι στοές χάρη στις τεκτονικές αρχές της ισότητας και της ανεξιθρησκείας παρείχαν έναν ημι-δημόσιο χώρο διαλόγου,

Ωστόσο, για τους Έλληνες της Διασποράς η συμμετοχή στον τεκτονισμό αποτέλεσε πάνω απ’ όλα ένα μέσο ένταξης στην εκάστοτε τοπική κοινωνία και σε ήδη συγκροτημένα κοινωνικά και οικονομικά, επικοινωνιακά δίκτυα. Οι συναναστροφές στις στοές λειτούργησαν ως ένας από τους διαύλους μέσω των οποίων η νεοελληνική κοινωνία γνώρισε τις ιδέες του Διαφωτισμού και την ιδεολογία της ανερχόμενης ευρωπαϊκής αστικής τάξης. Η συμμετοχή των Ελλήνων στον τεκτονισμό, επηρεάζοντας τις αντιλήψεις της νεοελληνικής κοινωνίας για τη φιλανθρωπία, τη φιλία, τον πατριωτισμό και την ομόνοια, συνέβαλε στη διαμόρφωση της κοινωνικής και της εθνικής ταυτότητας της εκκολαπτόμενης ελληνικής αστικής τάξης.

Η πρωτοποριακή μελέτη της Χατζηπαναγιώτη-Sangmeister καταδεικνύει την καίρια σημασία του ζητήματος του τεκτονισμού για την έρευνα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, αλλά και την ανάγκη να εκπονηθούν παρόμοιες μελέτες για την ελληνική συμμετοχή στις τεκτονικές στοές της Ιταλίας, της Ρωσίας, της Γαλλίας και της Βρετανίας, των χωρών δηλαδή στις οποίες υπήρξαν μεγάλες ελληνικές παροικίες.